« هَلْ جَزاءُ الإِحْسانِ إِلَّا الإِحْسانُ » « 1 » . اين بود آنچه ، از ظاهر آيه در باره ملازمه ميان شيوع صلاح در قومى ، و دوام نعمت برايشان استفاده مىشود و اما اينكه اگر فساد در قومى شايع شود و يا از بعضى از ايشان سر بزند نقمت و عذاب هم برايشان نازل مىشود آيه شريفه از تلازم ميان آنها ساكت است ، نهايت چيزى كه از آيه استفاده مىشود اين است كه : خداوند وقتى روش خود را تغيير مىدهد و عذاب مىفرستد كه مردم رفتار خود را عوض كرده باشند ، البته اين مطلب امكان دارد نه اينكه به فعليت درآوردنش واجب باشد زيرا اين از آيه استفاده نمىشود ، و به همين جهت سياق را تغيير داده مىفرمايد : * ( « وَإِذا أَرادَ اللَّه بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَه » ) * با اينكه اگر مىخواست سياق را تغيير ندهد بايد مىفرمود : « حتى يغيروا ما بانفسهم فيريد اللَّه بهم من السوء ما لا مرد له - تا آنكه مردم رفتار خود را عوض كنند كه در اين صورت خداوند آن گونه بدى را براى ايشان خواسته است كه احدى نتواند آن را جلوگير شود » . مؤيد اين معنا هم آيه « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » « 2 » است كه صريحا دلالت مىكند بر اينكه پاره اى از تغييرات خدا در هنگام پاره اى از تغييرات مردم ، اجراء نمىگردد ، و خدا مردم را در آن تغييرات عفو مىفرمايد و اما اينكه آيا فرد هم عينا مانند قوم و جمعيت است و صلاح و فساد عمل او در وضع آخرت و دنياى او و امور مادى و معنوى او اثر مىگذارند يا نه ؟ آنچه كه از كلام الهى برمىآيد اين است كه ميان اعمال صالح يك فرد و ميان صلاح آخرت و نعمتهاى معنويش رابطه هست ، و در صورت تغيير آن ، نعمتهاى مزبور هم تغيير مىكند ، و ليكن آيات دلالتى بر رابطه ميان نعمتهاى مادى و جسمانيش ندارد . و حكمت همه اينها هم روشن است ، زيرا تلازم مذكور ، مقتضاى حكم توافق و سنخيتى است كه در اجزاى نظام عالم برقرار است و هر نوعى را بسوى غايت و نهايت سيرش سوق مىدهد ، آرى خداوند براى انواع ، غاياتى قرار داده و آنها را مجهز به وسائل رسيدن بدان غايات آفريده ، و در ميان اجزاى اين نظام ، تلائم و توافقى نهاده كه همه را شىء واحدى كرده ، كه ميان اجزائش معانده و تضادى نيست ، و مقتضاى آنها اين است كه : هر نوعى در عافيت و

--> ( 1 ) آيا جزاى احسان جز احسان است . سوره الرحمن ، آيه 60 . ( 2 ) و آنچه از مصيبتها به شما مىرسد بخاطر كارهايى است كه بدست خود كرديد ، و خدا از بسيارى از كرده هاى شما مىگذرد . سوره شورى ، آيه 30 .